تبلیغات
دور دنیا - آخرین روزهای هدایت در پاریس

امروز:

آخرین روزهای هدایت در پاریس

» نوع مطلب : نامه ها ،

پاریس ژوئن 1969
  ... آن‌چه از این جانبه سؤال کردید راجع به آخرین روزهای زندگیش در پاریس بدون کوچک‌ترین مبالغه به طور خلاصه شرح می‌دهم:
  از نظر شباهت ظاهری و اخلاقی که بین ما موجود بود خیلی خوب می‌توانستم

او را بفهمم و احساسات او را درک کنم، زیرا موضوع دایی نبود، موجودی را می‌دیدم که با روح خودم نزدیک بود و در بسیاری از جهات با هم عقیدة مشترک داشتیم. یک شب در پاریس در منزل من تا نیمه شب برایم آخرین کتاب خودش یعنی« توپ مرواری» را خواند. در جزوة شخصی نوشته بود و اظهار داشت خیال چاپ ندارد. بی‌نهایت جالب بود، زیرا قسمتی از تاریخ را از زمان ناصرالدین قاجار تا آن روز به رشتة تحریر در‌آورده بود، البته به سبک خودش که یکی از شاهکارهای آن نویسنده است.
  با تمام درد روحی که با او هم‌آغوش بود خنده از لبانش دور نمی‌شد و مدتی خندیدیم بر سر این کتاب. و با این که بارها می‌گفت دنیا قابل زیست نیست و هزار تمسخر بر لبانش بود برای آن‌هایی که در این دنیا آن قدر به پول و زندگی پر تجمل و مقام اهمیت می‌دهند، هرگز نمی‌توان حدس زد که این موجود شریف در آیندة نزدیکی دست به خودکشی خواهد زد، وگرنه خواهش می‌کردم این جزوه را به من بدهد که از بین نرود و این مطلب برایم همیشه مجهول ماند که چه طور اشخاصی یک مرتبه پیدا شدند برای دریافت کتاب.
  صادق هدایت به محض ورود به پاریس به این جانبه تلفن کرد و گفت در یکی از هتل‌های بولوار سن‌میشل زندگی می‌کند و آدرسش را داد که بروم به دیدنش و بعداَ مرتب منزل ما می‌آمد و می‌گفت در صدد هستم یک آپارتمان با آشپزخانه پیدا کنم. برای من قدری تعجب‌آور بود برای کسی که اصلاً اهمیت به غذا نمی‌دهد، بگردد به دنبال خانة با آشپزخانه، ولی فکر کردم لابد مدت زیادی خیال ماندن دارد و خانه را به هتل ترجیح می‌دهد، خصوصاً برای خواندن و نوشتن.
  برخلاف آن‌چه تصور می‌شد که پاریس را برای زندگی در نظر گرفته، می‌بینم که برای مرگ انتخاب کرده بود. شکی نیست که به این سرزمین علاقه داشت، مثل بسیاری از درس‌خوانده‌های این شهر زیبا که مبدأ علم و هنر و با آغوش باز صاحبان ذوق را پرورش می‌دهد و می‌پذیرد.
  صادق هدایت با این که این مملکت را دوست می‌داشت و از فرهنگ آن برخوردار بود ولی هرگز برایش این شهر عزیزتر از ایران نبود. آثار او گواهی بر این نکته است، همان‌طوری که هیچ زبانی را بر زبان فارسی گرامی‌‌تر و برتر نداشت و اظهار کسالت می‌کرد که زبان فارسی در حال رکود مانده و شاید عهد ما عقب هم رفته باشد.
  از آزادی در فرانسه لذت می‌برد و شاید خواست لحظات آخر عمر را نفس آزاد بکشد.
  روزی در یکی از کافه‌های مونت‌پارناس( Montparnasse) نشسته بودیم اظهار داشت: « اگر عرضه یا میل تهیة قصری در دیار خود نداشتم از دیر زمانی در ملک خاج‌پرستان خانة آخرتی برای خود زیر سر گذاشته‌ام.» من شوخی پنداشتم و حمل بر این کردم که می‌خواهد برای همیشه این جا بماند و هرگز برنگردد ولی نمی‌دانستم چه مدت؟
  همان روز اظهار دندان درد می‌کرد. پیشنهاد کردم دندان‌سازی را که می‌شناسم معرفی کنم و آدرسش را بدهم. یک مرتبه زد زیر خنده و گفت:« د کیسه. دیگر همین مانده که هر جای آدم خراب می‌شود و از کار می افتد بدویم و تلاش کنیم که معالجه شود و زحمت این را آدم به خودش بدهد که چند سال بیش عمر کند.» گفتم: دایی جون ناخوشی را می‌شود تحمل کرد، اگر درد نباشد، ولی با درد که نمی‌شود زندگی کرد، زیرا درد روحی تحملش آسان‌تر است از درد جسمی. لابد روح سخت جان‌تر است و خرده‌خرده آدم را خرد می‌کند و از بین می‌برد. باز در جواب من خندید و پاسخی نداد و هرگز دکتر نرفت. هفتة دیگر با تلفن از او خواهش کردم که شام را بیاید پهلوی ما و تذکر دادم که غذا بی‌گوشت خواهد بود ولی در آن شب او بیش‌تر از دو قاشق نخود پخته و قدری میوه نخورد و تمام مدت از این طرف و آن طرف بحث کردیم.
  باید گفت گفتار گاه و بی‌گاه او مثل آثارش از درونی شعله‌ور زبانه می‌کشید... و دیده می‌شود حساسیت بی‌اندازه و روح دانشمندش و قدرت هنری او بود که او را به مرگ کشانید.
  و اما روزهای آخر عمر او در این شهر از لحاظ روحیه به طوری مثل روزهای دیگر زندگیش گذشت و با تمام ملال روحی صورتش همیشه خندان و بذله‌گو و شوخ به نظر می‌رسید که کسی نمی‌توانست که کسی نمی‌توانست حدس بزند که در مغز متفکر او چه می‌گذرد. ولی خیلی از نوشته‌هایش را پاره می‌کرد یا می‌بخشید، ولی چند روزی او را خیلی گرفته دیدم. از بالین دوستش آقای شهید نورایی می‌آمد و با اندوه زیاد گفت: فکر می‌کنم او مرضی غیر قابل علاج دارد و دیگر خوب نخواهد شد.
  با ما خیلی راحت حرف می‌زد و اغلب به سراغ ما می‌آمد. آخرین دفعه‌ای که او را دیدم گفت: اگر از من خبری نداشتی یا دیدی دیگر در آن هتل نیستم بدان آپارتمان پیدا کرده‌ام و در آن صورت خودم تلفن خواهم کرد و آدرس جدیدم را می‌دهم.
  آخرین یادگاری که از او دارم عید نوروز همان سال ما چند روزی غایب بودیم و در مراجعت کارت او را دریافتم که برای تبریک یک جملة کوچک روی آن نوشته بود که پانزده روز قبل از خودکشی است.
  با این که همیشه به قول خود وفا می‌کرد، اولین دفعه‌ای بود که گفت آدرسم را می‌دهم و تلفن خواهم کرد ولی همان آدرس است که هرگز نداد و همان تلفن است که هرگز نکرد تا یک روز صبح در یکی از روزنامه‌های یومیة پاریس تحت عنوان خودکشی نوشته بود:« نویسندة جوان ایرانی موسوم به صادق هدایت، مسکن در فلان کوچه و شمارة فلان با گاز به زندگی خود خاتمه داد.»
  آن موقع بود که من معنی آپارتمان با آشپزخانه را فهمیدم و دانستم چرا همه را یک هفته بی‌خبر گذاشت که کسی مزاحم او نشود و کسی از تصمیم قاطع او باخبر نگردد و با فراغ خاطر دست به عملی زد که از مدتی قبل تصمیم آن را گرفته بود و به مرحلة اجرا گذاشت.
  صادق هدایت نتوانست خود را با زندگی سراسر فریب و بی‌قواره سازش دهد. به نظر من زیاد بی‌احتیاج بود؛ به زندگی هرگز خود را پابند نکرد که بتواند هر روزی که بخواهد خودش را نجات بدهد و این زنجیر را پاره کند. شهامت و شجاعت می‌خواهد و او این صفات را داشت ، نمی‌خواست طبع خودش را پایین بیاورد برای این که با اجتماعی که نمی‌پسندید نزدیک شود و هم‌آهنگی داشته باشد. مانعی نمی‌دید که تک و تنها باشد، ولی زیر بار منت و هزاران حوایج زندگی نرود برای آمیزش با دیگران، زیرا خودش را غنی‌تر از هر کس می‌دانست، به دلیل این که محتاج به زندگی نبود.
  صادق هدایت دلبستة وطن و هموطنان خود بود و این علاقة او را به نوشتن کشانید که آنی غافل نبود . در تمام مدت عمر کوتاهش یا مطالعه کرد یا نوشت و در نوشته‌هایش تمام قهرمانان ایرانی هستند. همیشه می‌گفت: نویسنده‌ای که با مردمانش سروکار ندارد و شریک غم و شادی آن‌ها نیست دکاندار است. حتی روزهای آخر عمرش دور از دیار خود در سوز و گداز به تاراج رفتن ثروت معنوی کشورش بود، با روحی دردناک، روزی گفت:« خشت‌های منقش و کتیبه‌های آثار تاریخی بعد از حفریات به مناسبت نبودن متخصص که خط را در محل بخواند و ظاهراَ لازم بود به خارج حمل شود برای کشف، بعد از مدتی خبر دادند که خشت‌ها تحمل حرارت کوره را نیاورده و همه از بین رفته است.» چه‌طور ممکن است ممالکی که بزرگ‌ترین اختراعات بشری را قادر هستند انجام دهند یک مرتبه هشتاد خشت را با هم در کوره نهادند، بدون این که اول امتحان شود مثلاَ با دو عدد آن. این جمله‌ها تاریخی است که برای شما می‌نویسم. بیش‌تر می‌توانید پی برید به روحیة یک نابغه‌ای که ترجیح داد از بین برود که بدون استقلال زندگی کند. از این نتیجه می‌گیریم که دقیقه‌ای دور از مملکتش زندگی نمی‌کرده و تمام ناامیدی او از عقب‌ماندگی علم در وطنش بود و راه علاجی نمی‌دید جز راهی که دیگر نخواست تماشاچی باشد.
  برویم سر مطلبی که توضیح دادم. روزی در روزنامه موضوع خودکشی را خواندیم: با عجلة هر چه تمام‌تر خودمان را رساندیم به منزل مزبور، از دربان پایین عمارت سوأل کردم برای دانستن طبقه. جواب داد چه آقای مهربان و خوش قیافه و خوبی بود، خانه را از مالک برای سه ماه اجاره کرد و تمام اجاره را پیش پرداخت ولی یک هفته بیش‌تر زندگی نکرد.
  بوی نامطبوع گاز در راهروهای عمارت پیچیده بود. ما رفتیم بالا. البته پلیس قبل از ما درب را شکسته بود، چون از بوی شدید گاز خبر داده بودند که در این آپارتمان گاز بازمانده و کسی نیست ، خطر آتش‌سوزی می‌رود. به محض ورود خودم را به پلیس معرفی کردم که خواهرزادة او هستم. سوألاتی طبق قانون کرد و من در جواب گفتم اگر شما کتاب‌های او را خوانده بودید و اگر با روحیة او آشنایی داشتید این روز را به آسانی می‌توانستید پیش‌بینی کنید. آن‌ها اظهار داشتند که باید در حضور شما اتاق مورد دقت قرار گیرد. پس از جستجو دیدم یک دست لباس و پوشاک محدودی در یک چمدان بود و چهار بسته سیگار پل‌مال روی میز و هزار وهشت‌صد فرانک جدید پول نقد که درست پیش‌بینی کرده بود برای خرید زمین در قبرستان Pera Lachaise زیرا قبلاَ در صحبت گفته بود که آن‌جا را به قبرستان‌های دیگر پاریس ترجیح می‌دهد.
  جنازه به طور طبیعی به خواب ابدی فرو رفته بود. حتی رنگ چهره کاملا طبیعی بود، گویی خوابیده است البته با لباس. پلیس اظهار داشت که او گاز را باز کرده و روی زمین آشپزخانه خوابیده بود یعنی روی کاشی و یک سیگارت نصفه کشیده لای انگشت داشت. حالا باید گفت یا به طوری زود بی‌‌حال شده که فرصت کشیدن و تمام کردن سیگار نبوده و یا نبودن اکسیژن سیگار را خاموش کرده بود.
  با نظر اول متوجه شدم که با دقت بی‌نظیری تمام پنجره‌های اتاق را با پنبه مسدود کرده که از لای آن هوا از خارج وارد نشود و مشاهد کردم با چه خونسردی و تصمیمی ثابت، وقت زیادی برای این کار گذاشته که به تمام درزهای در و پنجره پنبه فرو کند برای جلوگیری اکسیژن. قیافة او آرام، شاد و سبکبار بود. گویی تنها موقعی است که دیگر او ناراحتی و سنگینی و زجر زندگی را ندارد. تشریفات مذهبی روز بعد در مسجد مسلمانان پاریس انجام شد، چون در متن گذرنامه این طور قید شده بود.
  در مسجد پروفسور هانری ماسه مستشرق فرانسوی که آشنایی به زبان فارسی و ایران‌شناسی داشت و تمام شعرا و نویسندگان ما را مورد مطالعه قرار داده بود حاضر شده و بالای جنازة آن مرحوم نطق جالبی به زبان فرانسه ایراد نمود، مبنی بر این که امروز ما یکی از بزرگ‌ترین نویسنده‌های هم‌عهد خود را که صادق هدایت بود از دست دادیم ولی اسم او در قلب ما همیشه زنده و آثارش محونشدنی و برای همیشه جاویدانی است. بعداَ همگی که عبارت بود از عده‌ای ایرانیان و دوستان شخص او و عده‌ای فرانسوی به مشایعت جنازه به طرف گورستان پرلاشز حرکت کردیم. مراسم دفن با تشریفات قانونی فرانسه و مسلمانی انجام یافت.
  چندی بعد به اهتمام نزدیکانش به خصوص با سعی برادرش آقای محمود هدایت وجهی فرستاده شد و از این جانبه خواستند که سنگ بادوامی از نوع گرانیت برای روی قبر آن مرحوم تهیه کنم. من هم با کمک یک مهندس ایرانی که در پاریس مدرسة مهندسی و معماری بوزار را تمام کرده بود یک سنگ ساده و زیبا روی قبرش نهادم و هر وقت گذارم بر مزارش می‌افتاد چند دسته گل کوچک آن‌جا می‌بینم که دلیل محبت هم‌فکری ایرانی‌ها و اروپایی‌ها است که با او دوست بوده‌اند یا نشناخته تحت تأثیر نوشته‌هایش قرار گرفته‌اند و باعث خوشوقتی می‌شود وقتی مشاهده می‌گردد که علم و هنر و استعداد هرگز نادیده گرفته نمی‌شود و مورد احترام است.
  توضیح آن که اگر شما عکس قبر را بخواهید می‌توانم برایتان تهیه کنم... به خصوص که آرشیتکت با نوشتن اسم آن مرحوم فقط توانسته است که صورت کوچکی از یک جغد نشان دهد به مناسبت کتاب بوف کور که در فرانسه شهرت به‌سزایی پیدا کرد، فقط استفاده کرد از دو نقطة ت در آخر کلمة هدایت که دو چشم بوف را نشان می‌دهد...

نوشته شده در : چهارشنبه 15 مهر 1388  توسط : mehdi rabbani.    نظرات() .

رتبه سنج گوگل